Dergi Kategorileri
AÇIK OTURUM
AÇIKLAMA
ANALİZ
ARAŞTIRMA-İNCELEME
AYIN İÇİNDEN
AYIN KONUSU
BASIN TOPLANTISI
BASINDA DİN DİYANET
BAŞYAZI
BELGESEL
BİLİM
BİR AYET BİR YORUM
BİR HADİS BİR YORUM
CAMİLERİMİZ
DEĞERLENDİRME
DENEME
DİN GÖREVLİSİNİN HATIRA DEFTERİNDEN
DİN VE AHLAK
DİN VE BİLİM
DİN VE ÇEVRE
DİN VE EĞİTİM
DİN VE KÜLTÜR
DİN VE SAĞLIK
DİN VE SOSYAL HAYAT
DİN VE TARİH
DİN VE TOPLUM
DİN-DÜŞÜNCE-YORUM
DÜNDEN BUGÜNE
EDEBİYAT
EDİTÖRDEN
EKONOMİ
ELEŞTİRİ
FIKIH KÖŞESİ
GEÇMİŞ ZAMAN OLUR Kİ
GEZİ
GÜNDEM
GÜNDEMİN İÇİNDEN
GÜNÜN İÇİNDEN
HABERLER
HAYATIN İÇİNDEN
HUTBE
İNANÇ VE İNSAN
İNSAN VE HAYAT
İZLENİM
KADIN VE AİLE
KAİNATIN DİLİNDEN
KAPAK GÜNDEM
KİTAP TANITIMI
KONFERANSLAR
KÜLTÜR
KÜLTÜR VE SANAT
KÜLTÜR VE TOPLUM
KÜRSÜDEN
MERHABA
MÜFTÜLÜKLERDEN
NOSTALJİ
ÖRNEK HAYAT
ÖRNEK VAAZ
PORTRE
RÖPORTAJ
SAĞLIK
ŞİİR
SÖYLEŞİ
SÖZÜN ÖZÜ-BERCESTE BEYİTLER
TANITIM
TARİH
TOPLANTI
TOPLUM
TOPLUM VE AHLAK
TOPLUM VE BİLİM
VATAN SEVGİSİ
YARIŞMA
ZİYARET
Dergi Sayıları
Diyanet Dergisi >> 230. Sayı >> KÜLTÜR VE SANAT >> Hat sanatının güzel örneklerinden: Hilye

Hat sanatının güzel örneklerinden: Hilye

Hilye; süs, ziynet, cevher, güzel sıfatlar, yüz gibi an-
lamlar taşıyan Arapça bir kelimedir. Hilye, hilye-i şerif,
hilye-i nebevi, hilye-i saadet gibi isimlerle de anılır.
Kelimelerle Hz. Muhammed’in resmini çizerek onu
anlatmak, inanan her insanın gönlünde onu tasavvur
ettirmek düşüncesiyle yazılan hilye, sevgili Peygam-
berimizin vücut yapısına, üstün özelliklerine ve güzel-
liklerine dair Hz. Ali'nin naklettiği hadis-i şerifin özel bir
kompozisyonla yapılmış levhasıdır.
Hilyeler, sevgili Peygamberimize duyulan derin sevgi,
bağlılık, hürmet ve özlemi ifade ederler.
Bir rivayete göre, Hz. Muhammed (s.a.s.) hastalığı sı-
rasında, kızı Fatıma'nın kendisini bir daha göremeye-
ceği endişesini belirtmesi üzerine Hz. Ali'ye: "Hilyemi
yaz, benden sonra onu gören beni görmüş olur." bu-
yurmuşlardır.
Hilyelerde Hz. Peygamber’in genel olarak fizikî, ruhî
özellikleri anlatılır.
Hilyenin Hz. Peygamber’in bir hadisine dayandırılan;
hırsız, cin, şeytan, hastalık, sihir, efsun, aleşe, kaza ve
belalara karşı koruyucu, sıkıntıları giderici, bereket ve
şifa verici oluşuna inanılır; bu nedenle küçük boyutlar-
da nesih hattıyla yazılan hilyeler, katlanıp saygı
nedeniyle göğüs cebinde taşınırdı. Çok büyük
boyda hilyeler de yazılmıştır. Bu hilyelerde hat çe-
şitleri celîleşir, irileşir. İki buçuk metreye yakın hil-
yeler vardır. Büyük boyda hilye yazımı (200 hilye
yazan) Kazasker Mustafa İzzet Efendi ile başla-
mıştır.

18. yüzyıl sonu ve 19. yüzyıl biişiarında kimi hilye-
ler tahta üzerine yapıştırılmış kağıtlara yazılmıştır.
Ahşap üzerine yapılan bu hilyelerin bir kısmında
Medine-i Münevvere, Ravza-i Mutahhara, Kabe
minyatürleri ve zengin tezhiplere yer verilmiştir.
Hilye metni:
Hilyelerde rastlanılan metinlerin büyük bir kısmı
Hz. Ali'den rivayet edilen metindir. Hz. Ali'nin (Ö-
661) rivayeti olan metnin tercümesi şöyle:
"Hz. Ali (r.a.) Hz. Peygamberi (Allah’ın salat ve se-
lamı onun üzerine olsun) vasfettiği zaman şöyle
buyurdu: Hz. Peygamberin boyu ne çok kısa ne
de çok uzundu, ortu boyluydu. Ne kıvırcık kısa,
ne de düz uzun saçlıydı; saçı kıvırcıkla düz arasin-
da idi. Değirmi yüzlü, duru beyaz tenli, iri siyah
gözlü ve uzun kirpikliydi. İri kemikli ve geniş
omuzluydu. Göğsü ortadan karnına kadar kılsız-
dı. İki avucu ve tabanları dolgundu, yürüdüğü za-
man sanki yokuş aşağı iner gibi rahatlıkla giderdi.
Sağına ve soluna baktığında bütün vücuduyla
dönerdi. İki omuzu arasında "nübüvvet mührü"
vardı. Bu, onun son peygamber oluşunun nişa-
nesi idi. O, insanların en cömert gönüllüsü, en
doğdu sözlüsü, en yumuşak huylusu ve en arka-
daş canlısı idi. Kendilerini ansızın görenler, hey-
beti karşısında sarsılırlar, fakat üstün özelliklerini
bilerek sohbetinde bulunanlar onu her şeyden
çok severlerdi. Onun üstünlüklerim ve güzellikle-
rini tanıtmaya çalışan kimse: "Ben gerek ondan
önce ve gerekse ondan sonra, Rasulüllah gibisini
görmedim..." diyerek onu övmek konusundaki
yetersizliğini itiraf ederdi. Allah'ın salat ve selamı
onun üzerine olsun."
Hilye metinlerinin ilk defa 17. yüzyılda meşhur
hattat Hafız Osman (1642-1698) tarafından levha
şeklinde yazıldığı kabul edilir.
Hilyelerde kullanılan hat çeşitleri:
En çok sülüs-nesih, muhakkak-sülüs-nesih, talik-
tir. Talik hattıyla hilyeyi ilk defa Yesari Esad Efen-
dinin yazdığı kabul edilir.
Rivayetler:
Hilye hakkındaki rivayetler hadis kitaplarında yer
almıştır. İmam Tirmizi’nin (Ö. 892) Eş-Şemâilü’n
Nebeviyye Ve’l-Hasailü’l Mustafeviyye’si, Kadı
Ebü’l İyaz’ın (Ö. 1149) Kitabü’ş-Şifa Fi Ta’rifi Hu-
kuku’l Mustafa isimli eseri bu sahanın iki önem-
li eseridir.
Hattatların hemen hepsi Kur’an-ı Kerim, ayet, ha-
dis gibi metinler yanında hilye de yazmışlardır.
Bu, onlar için onur veriici bir işti. Hz. Peygamberi
anlatan metinleri sanatlı bir biçimde kompoze et-
mek, ona olan sevginin, bağlılığın, hürmetin bir
ifadesidir.
Bir hilye levhasının şekli:
1. Baş makam: Buraya mutlaka besmele yazılır.
2. Göbek: Hilye metninin büyük bir bölümü bura-
ya sığdırılır. Bu bölüm dairevi olduğu gibi, oval,
dörtgen şeklinde de olabilir.
3. Hilal: Sıvama altın veya altın üstüne tezyini mo-
ti er ile kaplanan bu kısmın her hilyede yapılması
şart değildir. Hz. Peygamber dünyayı nuru ile ay-
dınlattığı için güneş ve aya benzetilmiş, dolayısıy-
la hilyenin göbek kısmında güneş, bunu saran
bölümde de hilal oluşturulmuştur. Hilyede tezyi-
nat bakımında en zengin yer hilalin dışında kalan
alandır. Bu alana sırasıyla 4. Hz. Ebubekir, 5. Hz.
Ömer, 6. Hz. Osman, 7. Hz. Ali isimleri yerleştiri-
lir. Dört halifeden başka cennetle müjdelenmiş on
sahabenin isimlerine yer verilen hilyeler de vardır.
8. Ayet: Peygamberimiz ile alakalı bir ayet konu-
lur. En çok rastlanan: "Biz seni alemlere ancak
rahmet olsun diye gönderdik" mealinde olanıdır.
Bu ayetten başka "Hiç şüphesiz sen büyük bir
ahlak üzerindesin", "Muhammed'in Allah Rasulü
olduğuna Allah'ın şahadeti yeter" ayetlerine de
yer verilmiş olanları da vardır.
9. Etek: Hilye metnin devamı ve dua kısmıdır. En
sona hilyeyi yazan hattat imzasını atar. Yazdığı
tarihi belirtir. Etek kısmının iki tarafında kalan boş-
luklara (10, 11) koltuk denilir. Buralarda tezyini
moti er yer alır.
Hattatlar arasında hilyeleriyle tanınan hattatlar:
Yedikuleli Seyyid Abdullah (1670-1731), Mahmut
Celaleddin (Ö.1829), Yesarîzade Kazasker Mus-
tafa İzzet Efendi (Ö.1849), Yesarîzade Mehmet
Esat Efendi (Ö.1798), Kazasker Mustafa İzzet
Efendi (1801-1876), Mehmet Şefik (1819-1880),
Mehmet Şevki (1829-1887), Yahya Hilmi Efendi
(1833-1907), Hasan Rıza (1849-1920), A. Kamil
Akdik (1861-1940), Hamid Aytaç (1891-1982).
Hilyelerin tezhibi
Müzehhipler (tezhip sanatçıları) hilyelerin tezhibi-
ne çok önem verirler. Hz. Peygamberi tasvir eden
metinleri süsleyen, onları böylece taçlandıran
müzehhipler hilyelerde yazı dışında kalan alanları
en güzel biçimde bütün hünerlerinı göstererek
tezyin ederler.
Hilye tezhiplerinde en çok kullanılan çiçek güldür.
Bilindiği gibi gül, Hz. Muhammed'in (s.a.s.) sim-
gesi olarak kabul edilir. Diğer çiçekler, moti er,
minyatürler hilyenin yazı dışında kalan bölümlerinı
bir bütünlük içinde tamamlar.
Kağıt seçimi
Hat sanatında olduğu gibi hilyede de kağıt seçimi
önemlidir. Gözü yormayan, sarıya çalan bir renk-
te kağıt üzerine hat ve tezhibin mükemmel bülün-
lüğünün sağlanmasına özen gösterilirdi.

Rıfkı Kaymaz



247 246 245 241 240 239 238 237 236 235 234 233 232 231 230 229 214 144 143 142 141 140 139 138 137 136 135 134 133 132 131 130 129 128 127 126 125 124 123 122 121 120 119 118 117 116 115 114 113 112 111 110 109 108 107 106 105 104 103 102 101 100 99 98 97