Dergi Kategorileri
AÇIK OTURUM
AÇIKLAMA
ANALİZ
ARAŞTIRMA-İNCELEME
AYIN İÇİNDEN
AYIN KONUSU
BASIN TOPLANTISI
BASINDA DİN DİYANET
BAŞYAZI
BELGESEL
BİLİM
BİR AYET BİR YORUM
BİR HADİS BİR YORUM
CAMİLERİMİZ
DEĞERLENDİRME
DENEME
DİN GÖREVLİSİNİN HATIRA DEFTERİNDEN
DİN VE AHLAK
DİN VE BİLİM
DİN VE ÇEVRE
DİN VE EĞİTİM
DİN VE KÜLTÜR
DİN VE SAĞLIK
DİN VE SOSYAL HAYAT
DİN VE TARİH
DİN VE TOPLUM
DİN-DÜŞÜNCE-YORUM
DÜNDEN BUGÜNE
EDEBİYAT
EDİTÖRDEN
EKONOMİ
ELEŞTİRİ
FIKIH KÖŞESİ
GEÇMİŞ ZAMAN OLUR Kİ
GEZİ
GÜNDEM
GÜNDEMİN İÇİNDEN
GÜNÜN İÇİNDEN
HABERLER
HAYATIN İÇİNDEN
HUTBE
İNANÇ VE İNSAN
İNSAN VE HAYAT
İZLENİM
KADIN VE AİLE
KAİNATIN DİLİNDEN
KAPAK GÜNDEM
KİTAP TANITIMI
KONFERANSLAR
KÜLTÜR
KÜLTÜR VE SANAT
KÜLTÜR VE TOPLUM
KÜRSÜDEN
MERHABA
MÜFTÜLÜKLERDEN
NOSTALJİ
ÖRNEK HAYAT
ÖRNEK VAAZ
PORTRE
RÖPORTAJ
SAĞLIK
ŞİİR
SÖYLEŞİ
SÖZÜN ÖZÜ-BERCESTE BEYİTLER
TANITIM
TARİH
TOPLANTI
TOPLUM
TOPLUM VE AHLAK
TOPLUM VE BİLİM
VATAN SEVGİSİ
YARIŞMA
ZİYARET
Dergi Sayıları
Diyanet Dergisi >> 240. Sayı >> GÜNDEM >> Gelenek: Pranga mı, sınır mı?

Gelenek: Pranga mı, sınır mı?

Gelenek denildiğinde din; dinden söz edildiğinde de gelenek akıllara geliverir. Bu iki kelimenin ardında “ahlak” haritası belirmeye başlar. Bu üçgen bazen bir özgürlük deltası bazen de bir abluka olarak görülür. fiüphesiz aynı kalenin pranga ya da özgürlük olarak algılanışının farklı gerekçeleri ve nedenleri vardır. Özgürlükten önce geleneğin kimlik teşekkülünde bir sınır işlevi gördüğünün unutulmaması gerekir. Acaba gelenek ne zaman bir sınır, dolayısıyla özgürlük; ne zaman gelişmenin önündeki bir zincir olarak telakki edilir?

Bu soruyu cevaplamaya geçmeden önce geleneğin ne olduğunu belirtmeliyiz. Gelenek, geçmişten günümüze nakledilen, intikal ettirilen ya da miras bırakılan herhangi bir şeydir. Tevarüs edilen şey, kültürel bir yapıdır. İster fiziki, isterse de manevi bir şey olsun, gelenekle bir ‘öğreti’ ya da ‘bilgi’ kast edilmektedir. Öte yandan kültür de, bir geleneği ön varsayan öğreti ve irfana dayanır. Dolayısıyla gelenek kavramı, bilim, sanat ve edebiyat, eğitim, hukuk, politika ve din dâhil olmak üzere bütün kültür sahalarıyla ilgilidir.

İnsanı sadece biyolojik varlık olarak tanımlamanın bir boyut kaybı olduğunu kabul edersek, onun kendi tensel ve duyusal sınırlarının ötesine aşabilmesi, işlenip eğitilebilmesi, kültürlenmesi için geleneğin önemi kendiliğinden açığa çıkmaktadır. İnsan, gelenek ve kültür sayesinde, anlam ve değer üreten bir varlık olur. Böylece de biyolojik prangalarını kırmak için gelenek önemli bir basamak işlevi görür. Ancak geleneğin basamak ve köprü oluşu, yeni açılımlara pencere aralamak için algılanmazsa, gelenek bir abluka oluşturmaya başlar. Mesela bilgisayar donanımının hızla ivme kazandığı günümüzde, daktiloya saplanıp kalmak ilerleme ve özgürlük değil; bilakis takıntı olarak bir gerileme nedeni olabilir. Oysa bilgisayarın özellikle yazı programı ilk taslağını daktiloya borçludur.

Somut bir örnek olması bakımından verdiğimiz bu yazı geleneğinin (daha basitinden daha komplikesine) evrilişi, kültürel yapının gelişimi için de oldukça önemlidir. fiu hâlde diyebiliriz ki, gelenek ya da geleneksel kavramı, bir toplumda farkları olmakla birlikte, birkaç nesil ya da daha fazla bir sürede, şu ya da bu ortak payda altındaki kültür örüntülerindeki, aynı davranış yapı formlarını ve inanç modellerindeki ortalama tekrarı açıklamak için kullanılır. Ancak bu tekrar tıpkı bir hamur gibi bazen geçmişten aynı dokuları alırken; bazen de değişime uğramaya oldukça elverişlidir. Böylece de insanın doğumundan itibaren boş beyaz bir sayfa üzerinde varlık sahnesinde belirmediğini söyleyebiliriz.

Gelenek, kişinin hayatı boyunca, ne kadar sapkın olursa olsun, kendi bireysel eylemleriyle geliştirebileceğinden oldukça geniş ve ayrıntılı bir davranışlar toplamıdır. Hiç kimse dünyaya eski gözlerle bakmaz. Ancak kişi geleneklerin, kurumların ve düşünme tarzının belirli bir düzeneğiyle denetlenen bir biçimde dünyayı görür. Doğumdan itibaren, içinde doğulan gelenekler kişinin deneyim ve davranışlarını biçimlendirir. Demek ki, insanoğlu, dünyaya hazır bulduğu materyali ve birikimi anlayacak ve bunun üzerine gücü ölçüsünde yeni şeyler koyabilecek kültürel donanımla gelmektedir. Söz konusu toplumsal ve kültürel kategorilerle donanımlı olması sayesinde insan, hayatı kavramada ve kültürü üretmede her defasında sıfır noktadan başlama talihsizliğinden kurtulmuş olur.

Tıpkı bir şehrin eski ve yeni binalardan oluşturulması gibi, insan varlıkları da, bazıları eski bazıları da daha yeni olmak üzere modeller oluşturur ve inançlar kabul ederler. Nasıl ki, bir şehrin binalarının durumu, büyüklüğü ve şekli tasvir edilirken devir veya dönemler çıkarılabilir ya da yok sayılabilirse, aynı şekilde kişiyi tasvir ederken de, sadece onu mevcut durum ve zamanda ele almak mümkündür. Ancak, binaların yaşı ve bireylerin eylem ve inanç ögelerinin geçmişi, görmezden gelinerek atlanırsa, her iki durumdaki açıklama da sathi kalacaktır.

Çünkü şimdi, geçmişin bir ön planıdır. Geçmiş de, şimdinin arka planıdır. şimdinin, geçmişten ayırt edilebilmesi için belirli temel hususlarda ona benzemesi gerekir. Geleneğin tarihsel önemi, her dönemi bir anlamda kendinden önceki dönemin bir devamı ya da gelişmiş şekli kılar.

İnsan kendinde mevcut olan potansiyel güçleri gelenekte bulduğu materyallerle aktüel hâle getirebilir. Mesela ilk insanın cennetten kovulmasından itibaren insan, potansiyellerini gerçekleştirmeyle karşı karşıya kalmıştır. Söz konusu potansiyellerin aktüelleştirilmesi geleneğin özümsenmesini gerektirmiştir. Bir başka ifadeyle insanın doğru olmakla birlikte yetersiz olan kültürü özümsemesi gerekmiştir. ‘Kültür’ terimi geçmişte keşfedilen inançları ve modelleri içerir. Zira kültür sadece insanın kendi çağdaşlarınca değil, aynı zamanda onun atalarınca da şekillendirilir. Etimolojik olarak kültür, ekip biçmek anlamına geldiğinden, kültür ve gelenek, yenilikleri ve ümitleri ve üretimi ima eder.

Bir kültürün bileşenlerinin her birinin öncüleri vardır. Sonraki nesiller âdeta ayak izini takip edip geliştirirler. Bir kar yığını üzerinden hedefe varmak isteyen kişi, daha önce yürünmüş ayak izlerini takip ettiğinde, oraya ulaşması hem kolay hem de güvenlidir. Bu, bir yandan zaman; öte yandan da enerji tasarrufudur. Ancak ilk yola çıkılan yerden itibaren hedefe yaklaşıldığında kar eridiyse veya erimekteyse, hâlâ ayak izlerini bulmaya çalışmak körlük doğurur. Bu durumda önceki izler kolaylık yerine zorluk teşkil eder. Çünkü gelenek ufuk verir. Eğer pranga teşkil ediyorsa, gelenek saplantı odağı olmaya başlamış demektir. Amacı ufuk vermekten ziyade, ufuk daralmasına sebep olan gelenek, taklit işlevi görmeye başlar. Oysa gelenek, basamak ve model fonksiyonuna haizdir.

Bir Kızılderili atasözü bu durumu şöyle dile getirir: “Başlangıçta Tanrı, her kavme kilden bir bardak verdi, bu bardaktan onlar kendi hayatlarını içtiler.” İşte geleneğin ana maddesinin kilden oluşu önemlidir. Zira önceki şekil, bir başka biçime dönüşebilir. O değişemez ve kırılgan bir maddeden yapılmamıştır. Esasında bununla, insanların gelenek sayesinde muhayyilelerini geliştirip kendilerini bu basamak sayesinde aşacağı kast edilmektedir. Dinin ve ahlakın evrensel yasaları değişmezken, alışkanlık ve yaşantıyla ilgili olan tarihsel boyutun değişebileceğinin iması budur. Hatta dinin ve geleneğin, ahlakın garantörü olduğunu düşünürsek, köken itibariyle ahlak yaratma kelimesiyle aynı kökten geldiğine göre, din ve gelenek de yaratıcılığı tetikleyen zeminlerdir. Çoğu kişinin evrensel yasalar yerine, geleneksel boyutu sabitlemesi ve fanatizm üretmesi, geleneğin ufuk olmaktan çıkıp, pranga işlevini teslim almasıyla ilgilidir.

Geleneğin dondurulması kadar onun iptal edilmesi de bir başka açmazın kapısını aralar. Kültürel yapı da tıpkı bir insana benzer. (Din-Kültür ve Gelenek ilişkisi hakkında geniş bilgi için, Sosyolojik ve Antropolojik Açıdan Dine Bakış isimli kitabımıza bakılabilir.) Dolayısıyla sınırsız kimlik olamayacağı gibi, sınırları kendinde bulamayan şüphesiz dışarıda bulmak durumunda kalacaktır/kaldırılacaktır. Böylece gelenek, bir toplulukta sınır işlevini icra eder. Bir insanın sınırlarının bulamaması deliliğin eşiğiyse, bir topluluğun geleneğinin olmaması da kaosun habercisidir. Topluluğun geçmiş hafızası olmadan geleceğe güvenle bakması düşünülemez. Köksüz bir ağacın, gürbüz dal ve budağından söz etmek mümkün değildir.

Doç. Dr. Aliye Çınar - Karamanoğlu Mehmetbey Üniv. Sosyoloji Bölümü



247 246 245 241 240 239 238 237 236 235 234 233 232 231 230 229 214 144 143 142 141 140 139 138 137 136 135 134 133 132 131 130 129 128 127 126 125 124 123 122 121 120 119 118 117 116 115 114 113 112 111 110 109 108 107 106 105 104 103 102 101 100 99 98 97