Dergi Kategorileri
AÇIK OTURUM
AÇIKLAMA
ANALİZ
ARAŞTIRMA-İNCELEME
AYIN İÇİNDEN
AYIN KONUSU
BASIN TOPLANTISI
BASINDA DİN DİYANET
BAŞYAZI
BELGESEL
BİLİM
BİR AYET BİR YORUM
BİR HADİS BİR YORUM
CAMİLERİMİZ
DEĞERLENDİRME
DENEME
DİN GÖREVLİSİNİN HATIRA DEFTERİNDEN
DİN VE AHLAK
DİN VE BİLİM
DİN VE ÇEVRE
DİN VE EĞİTİM
DİN VE KÜLTÜR
DİN VE SAĞLIK
DİN VE SOSYAL HAYAT
DİN VE TARİH
DİN VE TOPLUM
DİN-DÜŞÜNCE-YORUM
DÜNDEN BUGÜNE
EDEBİYAT
EDİTÖRDEN
EKONOMİ
ELEŞTİRİ
FIKIH KÖŞESİ
GEÇMİŞ ZAMAN OLUR Kİ
GEZİ
GÜNDEM
GÜNDEMİN İÇİNDEN
GÜNÜN İÇİNDEN
HABERLER
HAYATIN İÇİNDEN
HUTBE
İNANÇ VE İNSAN
İNSAN VE HAYAT
İZLENİM
KADIN VE AİLE
KAİNATIN DİLİNDEN
KAPAK GÜNDEM
KİTAP TANITIMI
KONFERANSLAR
KÜLTÜR
KÜLTÜR VE SANAT
KÜLTÜR VE TOPLUM
KÜRSÜDEN
MERHABA
MÜFTÜLÜKLERDEN
NOSTALJİ
ÖRNEK HAYAT
ÖRNEK VAAZ
PORTRE
RÖPORTAJ
SAĞLIK
ŞİİR
SÖYLEŞİ
SÖZÜN ÖZÜ-BERCESTE BEYİTLER
TANITIM
TARİH
TOPLANTI
TOPLUM
TOPLUM VE AHLAK
TOPLUM VE BİLİM
VATAN SEVGİSİ
YARIŞMA
ZİYARET
Dergi Sayıları
Diyanet Dergisi >> 245. Sayı >> GÜNDEM >> Değerler eğitimi yaklaşımları

Değerler eğitimi yaklaşımları

Gençleri zayıf davranışlardan vazgeçirip iyiye yönelten, ebeveynlerinin
ve öğretmenlerinin bilinçli telkin ve yönlendirmeleridir.

Bir varlığın ruhsal, toplumsal, ahlaksal ya
da estetik yönden taşıdığı düşünülen yük-
sek ya da yararlı nitelik olarak tanımlanan
değer, bireyin tutum ve davranışlarını belirleyen
temel ölçüttür. Çünkü bireyin fiziksel ve toplum-
sal çevreyi algılaması ve anlamlandırması, sahip
olduğu değerler çerçevesinde şekillenmektedir.
Birey, olay ve olgulara karşı konumunu sahip
olduğu değerlere göre belirler.

Bir sosyal grup veya toplumun devamını sağlaya-
bilecek ortak düşünce ve ahlaki ilkeleri kapsama-
sından dolayı, hem toplumun iyiliği hem de bire-
yin mutluluğu için değerler, yeni yetişen nesil-
lere kazandırılmaya çalışılır. Eğitim bilimlerinde
yeni nesillere değerlerin kazandırılması sürecine
dair çeşitli yaklaşımlar vardır. Bu yaklaşımların
arka planında çeşitli düşünsel kabuller ve bilim-
sel bulgular yatmaktadır. Burada bu yaklaşımlar
ana hatlarıyla tanıtılacaktır.

Değerleri telkin etme yaklaşımı

Telkin yoluyla değerler eğitimi yaklaşımında,
gençleri zayıf davranışlardan vazgeçirip iyiye
yönelten, ebeveynlerinin ve öğretmenlerinin
bilinçli telkin ve yönlendirmeleridir. Bu yönlen-
dirmeler ile çocukların değerleri ve bu değerlere
dayanan davranışları model alma yoluyla benim-
seyip içselleştirmeleri hedeflenir.

Yaklaşımın en belirgin özelliği değerlerin çocuk-
lara açık açık söylenmesi ve onların bu değerle-
ri edinmeleri için teşvik edici hikâyeler, biyog-
rafiler, filmler vb. malzemelerin kullanılmasıdır.

Telkin yaklaşımı genellikle şu işlem basamakla-
rından oluşur: (i) Telkin edilecek değer belirle-
nir. (ii) Değerler kendi aralarında seviyelendiri-
lir, önem ve öncelik sırasına konur. (iii) Değerin
davranışlardaki tezahürlerinin neler olacağı belir-
lenir. (iv) Uygun metotlar ve araçlarla değerlerin
ve davranışlardaki yansımalarının çocuk tarafın-
dan anlaşılması sağlanmaya çalışılır. (v) Ulaşılan
sonuçların (düşünce, tutum, davranış vb.) hedef-
lerle mutabık olup olmadığı değerlendirilir.

Değerleri açıklama yaklaşımı

1960’lardan 1990’lara kadar değer edindirme-
de en çok tercih edilen yaklaşımlardan biridir.
Bireysel kimliği her şeyin üstünde tutan bu yak-
laşımda bireye, kendi değerlerini keşfetmesi için
herhangi bir etkilemede bulunmadan yardım-
cı olunur. Süreç ana hatlarıyla şu şekilde işler: (i)
Öğrenciler özgürce seçim yapmaya teşvik edilir,
tüm seçeneklerle ve her bir seçeneğin muhtemel
sonuçlarıyla yüzleştirilerek alternatifleri görme-
lerine yardım edilir. (ii) Öğrenciler düşünmeye,
düşündüklerini ifade etmeye teşvik edilir, diğer
öğrenciler tarafından da anlaşılıp onaylanması
sağlanmaya çalışılır. (iii) Öğrenciler seçimlerine
göre hareket etmeleri ve bu davranışlarını benzer
her durumda sergilemeleri için cesaretlendirilir.

Bu yaklaşımda öğrenci belirli bir değere yönlen-
dirilmez aksine kendi değerini kendisinin belirle-
mesi için ona fırsatlar sunulur. Bu fırsatlar saye-
sinde öğrenci, kendi değerini özgürce seçer.

Öğrencinin seçiminin doğru veya yanlışlığı yani
davranışın niteliği öğrencinin tercihinin nedeni-
ni açıklaması ile belirlenmektedir. Örneğin yalan
söyleyen bir kişinin, bu davranışı hayat kurtarma
amacına yönelik olduğunda makul olarak nite-
lenebilir. Bu sebeple bu yaklaşımda, iyi örnek-
lerden ziyade ahlaki nedenlere sürekli gönder-
me yapılarak öğrencilerin bu gerçeği görmele-
ri sağlanır.

Değer analizi yaklaşımı

Bazı kararları vermesi gereken çocukların kendi-
leri için en iyi ve değerlere en uygun kararı vere-
bilmeleri, bilişsel unsurları kullanmalarıyla müm-
kündür. Bu sebeple değer analizi yaklaşımın-
da öğrenciler, değer içeren meseleleri bilimsel
düşünme basamaklarına göre ele almaktadırlar.

Eleştirel, tahlilî ve akılcı düşünme gibi üst düzey
düşünme becerileri oldukça önemlidir. Çünkü
bu yaklaşımı savunanlar, alışkanlık ve tutumla-
rın, bilişsel unsurlar dışarıda bırakılarak basit dav-
ranış tekrarlarıyla kazandırılamayacağını ileri sür-
mektedirler.

Süreç ana hatlarıyla şu şekilde işler: (i) Sorun
tanımlanır. Bu aşamada, “Değer sorunu nedir?”
sorusunun cevabı verilir. (ii) Değer sorununu
daha anlaşılır kılmak için mevcut kanıtların dışın-
da yeni kanıtlar toplanır. Bu aşamada “Veriye
ihtiyacımız var mı?” ve “Elimizdeki kanıtlar sorun-
la ilgili ve doğru kanıtlar mı?” sorularının cevap-
ları aranır. (iii) Alternatif çözüm yolları belirlenir
ve bunlarla ilgili kanıtlar toplanır. Bu aşamada,
“Alternatifler nelerdir?” sorusuna cevap aranır.

(iv) İhtimal dâhilindeki her çözümün neden ola-
bileceği problemler üzerinde düşünülür. Bu aşa-
mada, “Çözümlerimiz hangi problemlere neden
olabilir?” sorusunun cevabı aranır. (v) Alternatif
çözümlerden biri seçilir ve bu seçim doğrultu-
sunda hareket için karar alınır. Bu aşamada, “En
doğru hareket hangisidir?” sorusunun cevabı ara-
nır. Verilen cevaba göre harekete geçilir.

Ahlaki ikilem tartışması yaklaşımı

Ahlaki ikilem tartışması, Lawrence Kohlberg’in
ahlaki gelişim kuramında öne sürdüğü ilkeler
esas alınarak geliştirilmiştir. Kohlberg’e göre,
ahlaki değerler, başkalarının telkiniyle değil kişi-
nin bizzat kendisinin bilişsel gelişimine göre iler-
leyen akıl yürütme süreçleri sonucunda teşekkül
etmektedir. Bu akıl yürütme süreçlerinde kulla-
nılan ve içinde ikilemleri barındıran ahlaki tartış-
malara, ahlaki ikilem tartışması denilmektedir. Bu
tartışmalarda, öğrencilerin akıl yürütürken ahla-
ki içerikli çelişkilere yol açan durumlarla karşı-
laşmaları, onların ahlaki akıl yürütme yeteneğin-
de ilerlemeler ve perspektiflerde gelişmeler sağ-
lamaktadır. Öğrenciler, verilen örnekler üzerin-
den kendi değer yargılarına göre tercihte bulu-
narak ikilemleri çözerler. Bu süreçte, akıl yürüt-
me, bilişsel çatışma ve tartışma durumları olduk-
ça önemli olduğu için üzerinde konuşulan iki-
lem, farklı seçenekleri ve bakış açılarını içerecek
nitelikte olmalıdır.

Öğrencilerin bulundukları ahlaki gelişim düzeyi-
ni yükseltmek amacıyla kullanılan ahlaki ikilem
tartışması yaklaşımı uygulamada şu aşamaları
içermektedir: (i) Ahlaki ikilemi anlatan giriş yapı-
lır. (ii) Öğrencilerin ikilemle ilgili geçici cevapları
alınır. (iii) Küçük gruplarda cevapların nedenleri-
nin tartışılması sağlanır. (iv) Tüm gruplarda orta-
ya çıkan bakış açılarının nedenleri tartışılır. (v)
Sınıfta bulunan tüm öğrencilerin kendi bakış açı-
larını ve bu bakış açılarını destekleyen nedenleri
belirtmesiyle tartışma sonlandırılır.

Sonuç olarak…

Değer kazandırma sürecinde başarılı olabilmek
için değerlerin içeriğinin belletilmesi ya da
değerlerin ezberletilmesi yeterli değildir. Çün-
kü değerlerin bireyin davranışlarına yön verebil-
mesi için içselleştirilmesi gerekmektedir. Bu ne-
denle değerlerin keşif sürecinde kazandırılması,
bireyin değerin vurguladığı iyi nitelikleri bizzat
keşfederek öğrenmesi ve davranışlarında göstermesi
gerekmektedir. Öte yandan değerler eğitimi özünde
eğitimin ahlaki boyutunu oluşturmaktadır. Eğitime
yönelik tüm uygulamalarda olduğu gibi eğitimin
ahlaki boyutunda da istenilen amaca ulaşabilmek
için eğitimcilere önemli görevler düşmektedir. Bu
kapsamda şu önerileri sıralayabiliriz:

•Ahlak eğitiminde sorumluluk, hak ve
adalet konularına odaklanılmalıdır.

•Ahlak eğitim programlarının etkili ola-
bilmesi için bu programlar, genel müfredat-
tan ayrı üniteler olarak uygulanmamalıdır.
Aksine ahlak eğitimine yönelik hazırlanan
program, genel müfredat ile bütünleştirilme-
li, genel müfredata yedirilmelidir.

•Öğrencilerin ahlaki çelişkileri, farklı ahlaki
seviyelerdeki çözümleri de kapsayacak şekil-
de özgürce tartışmaları sağlanmalıdır. Çünkü
böyle yapıldığı zaman öğrencinin ahlaki geli-
şiminin yükseltilmesi sağlanır.

•Eğitimciler öğrencileri, ahlaki ve akademik
gelişimi yükselten iş birlikli çalışmalara yön-
lendirmelidirler.

•Sınıf yönetimine yönelik uygulanan kuralların
esnek olması, yani mevcut duruma göre uyar-
lanması öğrencinin ahlaki gelişimine katkı sağ-
lar. Bundan dolayı sınıf içinde esnek kurallar
uygulanmalıdır.

Doç. Dr. Halil Ekşi, Dr. Ahmet Katılmış - Marmara Üniv. Atatürk Eğitim Fak.



247 246 245 241 240 239 238 237 236 235 234 233 232 231 230 229 214 144 143 142 141 140 139 138 137 136 135 134 133 132 131 130 129 128 127 126 125 124 123 122 121 120 119 118 117 116 115 114 113 112 111 110 109 108 107 106 105 104 103 102 101 100 99 98 97